Nie każdy myśli wyłącznie słowami. U wielu osób obrazy są ważną częścią pamięci, skojarzeń i porządkowania doświadczenia. To dlatego fotografia bywa pomocna tam, gdzie samo mówienie nie od razu oddaje całość doświadczenia.
Czy kiedy myślisz o muszli znalezionej na plaży, pojawia się w głowie obraz? Jej kształt, kolor, faktura, może nawet miejsce, gdzie ją znalazłaś.
Dla wielu osób myślenie działa właśnie w ten sposób – poprzez obrazy.
Psychologia nazywa to wyobrażeniami umysłowymi (mental imagery). To zdolność tworzenia w umyśle wizualnych reprezentacji rzeczy, których w danym momencie nie widzimy.
Nie jest to rzadkie zjawisko ani cecha zarezerwowana dla artystów. Badania pokazują, że obrazy pojawiają się nawet podczas zadań czysto językowych – potrafią „wtrącać się” w tok myślenia i aktywować część tych samych obszarów mózgu, które pracują przy realnym widzeniu.
Dlatego obrazy mogą czasem uruchamiać skojarzenia i pamięć inaczej niż same słowa.
Nie wszyscy myślą tak samo
Zdolność tworzenia obrazów w umyśle różni się między ludźmi.
U części osób obrazy pojawiają się bardzo wyraźnie – niemal jak krótkie filmy. Inni widzą raczej ogólne kształty lub schematy.
Istnieją też dwa skrajne przypadki:
– afantazja – brak zdolności tworzenia mentalnych obrazów
– hiperfantazja – bardzo intensywne i realistyczne wyobrażenia
Szacuje się, że afantazja dotyczy kilku procent populacji.
To ważne przypomnienie: obrazy w umyśle nie pojawiają się u wszystkich w taki sam sposób.
Dlaczego obrazy pomagają w myśleniu
Jednym z powodów jest sposób działania naszego mózgu.
Informacje wizualne angażują kilka systemów naraz: percepcję wzrokową, pamięć, wyobraźnię przestrzenną i emocje związane z doświadczeniem.
W praktyce oznacza to, że łatwiej przypomnieć sobie doświadczenie, zobaczyć kontekst sytuacji i dostrzec szczegóły, które wcześniej umknęły.
Co to ma wspólnego z fotografią
Fotografia może uruchamiać część podobnych procesów. Kiedy patrzymy na zdjęcie – własne albo cudze – włączają się nie tylko analiza obrazu, ale też wspomnienia, skojarzenia i sposób, w jaki rozumiemy daną sytuację.
Obraz często wywołuje pytania, których wcześniej nie było.
Dlatego w pracy rozwojowej fotografia bywa użyteczna: zamiast zaczynać od interpretacji, można zacząć od patrzenia.
Najpierw pojawia się obraz. Dopiero potem słowa.
Fotografia jako trening uwagi
Drugim ważnym elementem jest uwaga.
W codziennym życiu uwaga działa bardzo selektywnie. Wiele rzeczy dzieje się wokół nas, ale nie wszystkie od razu zauważamy.
Fotografia może ten proces na chwilę spowolnić i uporządkować.
Kiedy robimy zdjęcie, musimy wybrać fragment rzeczywistości, zatrzymać się przy jednym szczególe i zdecydować, co wchodzi w kadr, a co zostaje poza nim.
Ten prosty gest może pomagać zatrzymać uwagę na jednym fragmencie rzeczywistości.
Taki sposób patrzenia może sprzyjać zauważaniu drobnych elementów i relacji między nimi.
Dlaczego obrazy czasem pomagają zobaczyć szerzej
Paradoksalnie właśnie zawężenie kadru może pomóc zobaczyć więcej.
Kiedy skupiamy uwagę na jednym detalu, łatwiej zrozumieć, jak jest powiązany z całością.
W fotografii często wygląda to tak: najpierw pojawia się szczegół, który przyciąga uwagę, potem zaczynamy widzieć jego relację z otoczeniem, a dopiero na końcu powstaje pełniejszy obraz sytuacji.
W podobny sposób obrazy pomagają porządkować to, co widzimy i z czym to łączymy.
Dlatego fotografia bywa pomocna w pracy z doświadczeniem
Obrazy potrafią uruchomić pamięć sytuacji, pokazać ją z innej perspektywy i uporządkować uwagę.
Nie dlatego, że mają „magiczne znaczenie”.
Po prostu włączają inne kanały przetwarzania niż sam język.
Dla wielu osób to bywa wystarczające, żeby uchwycić coś, co wcześniej było rozproszone albo trudne do nazwania.
⸻
Mental imagery (wyobrażenia umysłowe) aktywują część tych samych obszarów mózgu co rzeczywiste widzenie, dlatego obrazy mogą wspierać pamięć i procesy poznawcze.
Źródła
- Pearson J. (2019). The human imagination: the cognitive neuroscience of visual mental imagery. Nature Reviews Neuroscience.
- Amit E., Marrichashvili O., Fedorenko E. (2017). An asymmetrical relationship between verbal and visual thinking: converging evidence from behavior and fMRI. NeuroImage.
- Zeman A., Dewar M., Della Sala S. (2015). Lives without imagery: congenital aphantasia. Cortex.
- Wright D. J. i in. (2024). An international estimate of the prevalence of differing visual imagery abilities. Frontiers in Psychology.