W poprzednim tekście pisałam o tym, dlaczego fotografia bywa pomocna w byciu bardziej „tu”, zamiast w głowie. Tu dokładam jedną rzecz: uwaga nie jest jedna. Przełącza się między trybami. I to często tłumaczy, czemu na jednym spacerze widzisz detale, a na innym wracasz z poczuciem, że „byłam/byłem, ale jakby mnie nie było”.
Poniżej trzy proste osie, które da się zauważyć w praktyce fotografowania. To nie jest diagnoza ani test osobowości – raczej mapa, która pomaga nazwać, co akurat dominuje.
1) Uwaga wąska i uwaga szeroka
Wąska (selektywna) uwaga to moment, kiedy wybierasz jeden fragment pola widzenia i reszta schodzi na dalszy plan. W fotografii to jest ten tryb „detal”: krawędź światła, tekstura, jeden gest, jeden punkt ostrości. W psychologii poznawczej selekcja jest kluczowa – bez niej szybko robi się poznawcze przeciążenie.
Szeroka uwaga to sytuacja, w której łapiesz więcej naraz: tło, układ sceny, relacje między elementami. W badaniach nad przetwarzaniem „globalnym vs lokalnym” widać, że raz idziemy w całość, raz w szczegół – i da się to mierzyć zadaniami typu Navona (las vs drzewa).
W praktyce fotograficznej te dwa tryby są równie potrzebne. Problem zaczyna się zwykle wtedy, gdy utkniemy tylko w jednym.
2) Fokus zewnętrzny i fokus wewnętrzny
Druga oś jest prosta: gdzie kierujesz uwagę.
Zewnętrzny fokus: światło, ruch, odległość, dźwięk, rytm otoczenia, kompozycja.
Wewnętrzny fokus: ciało (napięcie, zmęczenie), myśli, emocje, tempo, nastawienie.
W literaturze o uczeniu i wykonaniu (sport, ruch) sporo badań pokazuje, że zewnętrzny fokus często ułatwia działanie, a wewnętrzny bywa obciążający, gdy jest go za dużo – choć oba są potrzebne, zależnie od sytuacji.
W fotografii to zwykle wygląda tak: kiedy wewnętrzny fokus „zjada całą uwagę”, rejestrujesz mniej z otoczenia, bo większość zasobu idzie w napięcie i komentarz w głowie. Kiedy dominuje tylko zewnętrzny, zdjęcia bywają poprawne, ale trudno potem powiedzieć, co w Tobie wtedy pracowało.
3) Zanurzenie i krok w tył
Trzecia rzecz to nie tyle „rodzaj uwagi”, co poziom dystansu.
Zanurzenie: idziesz w doświadczenie bez analizowania. Rejestrujesz bodźce i robisz zdjęcia „z miejsca”, w którym jesteś.
Krok w tył: łapiesz meta-poziom: „co mnie tu ciągnie?”, „co omijam?”, „czemu to kadruję tak, a nie inaczej?”.
W psychologii poznawczej to da się powiązać z kontrolą uwagi i przełączaniem między trybami przetwarzania (selekcja, orientowanie, kontrola wykonawcza).
W fotografii uważnej sensowne bywa samo zauważenie, który tryb jest dziś głośniejszy – bez próby „naprawy”.
Mini-test (5 minut). Jaki tryb zwykle dominuje na spacerze?
Odpowiedz szybko, bez kombinowania. To jest orientacyjne — nie „prawda o Tobie”.
Punkty: A=1, B=2, C=3.
- Na spacerze rozprasza Cię telefon?
A. Rzadko – zwykle jestem przy tym, co widzę.
B. Zdarza się, ale wracam do fotografowania.
C. Często – wszystko wchodzi naraz. - Fotografując, najczęściej łapiesz…
A. Konkretny detal.
B. Całą scenę / układ.
C. Bardziej swoje odczucia niż obraz. - Przed naciśnięciem spustu migawki bardziej czujesz…
A. To, co jest na zewnątrz.
B. Trochę jedno, trochę drugie.
C. Głównie ciało i myśli. - Najbardziej „Twój” spacer to…
A. Skupienie i precyzja.
B. Otwarta obserwacja, bez planu.
C. Dużo bycia w sobie. - Po spacerze pamiętasz głównie…
A. Detale i decyzje kadrowe.
B. Atmosferę i kontekst.
C. To, co się działo we mnie.
Wynik (suma):
3–6: częściej dominuje wąski/zewnętrzny fokus. Zwykle dobrze działa w detalu i w technice.
7–10: balans. Raz szczegół, raz całość; raz zewnętrznie, raz wewnętrznie.
11–15: częściej dominuje szeroki/wewnętrzny fokus. Mocny kontakt z tym, co w środku; czasem trudniej o selekcję.
Jeśli chcesz, potraktuj to jako punkt startu do jednej obserwacji: „który tryb jest dziś na pierwszym planie?”.
Źródła
- Petersen, S. E., & Posner, M. I. (2012). The attention system of the human brain: 20 years after. Annual Review of Neuroscience, 35, 73–89.
- Posner, M. I. (1980). Orienting of attention. Quarterly Journal of Experimental Psychology, 32(1), 3–25.
- Navon, D. (1977). Forest before trees: The precedence of global features in visual perception. Cognitive Psychology, 9(3), 353–383.
- Wulf, G. (2013). Attentional focus and motor learning: A review of 15 years. International Review of Sport and Exercise Psychology, 6(1), 77–104.
- Pitchford, B., & Arnell, K. M. (2021). Individual differences in attentional breadth changes over time: An event-related potential investigation. Frontiers in Psychology, 12, 605250.
- Spielman, R. M., Jenkins, W. J., & Lovett, M. D. (2020). Psychology 2e. OpenStax.
- Nęcka, E., Szymura, B., & Wichary, S. (Eds.). (2020). Psychologia poznawcza (2nd ed.). Wydawnictwo Naukowe PWN.